Ăn quả nhớ người trồng cây...

QĐND- Trong Bài nói tại Lễ kỷ niệm 30 năm Ngày thành lập Đảng, Bác Hồ có dùng một thành ngữ Ăn quả nhớ người trồng cây. Đấy là lời Bác nhắc nhở chúng ta bữa nay phải luôn biết sống theo đạo lý tốt đẹp của dân tộc. Tháng 1 năm 1946 có người tặng mấy quả cam, Bác Hồ cảm ơn bằng bài thơ: Cảm ơn bà biếu gói cam, Nhận thì không đúng, từ làm sao đây! Ăn quả nhớ kẻ trồng cây, Phải chăng khổ tận đến ngày cam lai?(Hồ Chí Minh toàn tập, 1996, tập 4, tr 168). Bác Hồ đã “tập” Truyện Kiều ở câu cuối! Màn đoàn tụ của Truyện Kiều là cảnh Kim Trọng nghe Thúy Kiều đánh đàn: Chàng rằng: Phổ ấy tay nào/ X­ưa sao thảm sầu, nay sao vui vầy?/ Tẻ vui bởi tại lòng này/ Hay là khổ tận đến ngày cam lai?(câu 3207… 3210). Tiếng đàn Kiều khác xư­a vì cuộc đời Kiều khác trư­ớc, lời nhận xét của chàng Kim về tiếng đàn đ­ược nâng lên thành một nhận định phổ thông về thế cục, đầy niềm tin, tươi sáng, ấm áp. Bác Hồ lại mượn ngay chính lời chàng Kim để “tập” trong một bài thơ chứa chan tình đời, trĩu nặng nghĩa ân. Bài thơ được làm vào thời điểm cách mạng Tháng Tám vừa thành công, n­ước cộng hòa non trẻ của chúng ta vừa ra đời, tất nhiên còn phải vượt qua biết bao ghềnh thác. Thế mà bài thơ đã mang một không khí lạc quan, như muốn nói lên một quy luật: Cả đất n­ước này còn “khổ tận” nhiều nhưng “đến ngày cam lai” là tất yếu. Tình ng­ười, niềm tin vào hạnh phúc trong bài thơ đầy ý vị, sâu sắc mà tinh tế. Ai cũng biết câu Kiều ấy ở cảnh đoàn tụ ấm cúng, Bác chỉ thay năng bằng hai chữ Phải chăng còn nhiều dự cảm. Đúng thế, vì khi ấy cả đất n­ước còn đang bề bộn trăm mối mải lo ứng phó với thù trong giặc ngoài! Nhiều nhà nghiên cứu đã chỉ ra ở Hồ Chí Minh là sự hấp thụ, kế thừa, kết tinh, phát triển và nâng cao các giá trị văn hóa của dân tộc và nhân loại. Ngay chỉ ở một phương diện đạo lý uống nước nhớ nguồn cũng thấy rõ điều ấy. Ngày 17-7-1947, Bác Hồ có "Thư gửi Ban trực của Ban Tổ chức Ngày Thương binh toàn quốc" ghi nhận sự hy sinh to lớn của anh em thương binh: Đang khi giang sơn lâm nguy, sơn hà, sự nghiệp, mồ mả, đền chùa, nhà thờ của tiên tổ ta bị uy hiếp, bác mẹ, anh em, vợ con, thân thích, họ hàng ta bị đe dọa. Của nả, ruộng rẫy, nhà cửa, ao vườn, làng mạc ta bị nguy ngập. Ai là người xung phong trước nhất để cự kẻ thù, để gìn giữ đất nước cho chúng ta. Đó là những chiến sĩ mà nay một số bởi vậy thương binh. Thương binh là những người đã hy sinh gia đình, hy sinh xương máu để bảo vệ giang sơn, bảo vệ đồng bào. Vì ích lợi của giang san, của đồng bào, mà các đồng chí chịu ốm yếu, què quặt. Do vậy giang sơn, đồng bào phải biết ơn, phải giúp đỡ những người con can đảm ấy. (Sđd, tập 5, tr 175) Những lời lẽ thực bụng ấy đã vượt thoát lên trên lời của một con người cụ thể để vươn tới lời của giang sơn thiêng liêng, của sông núi ân tình, của truyền thống văn hóa “thương người như thể thương thân”. Cũng chủ đề ấy, khi biết tin thầy thuốc Vũ Đình Tụng có người con hy sinh trong một trận đuổi giặc Pháp, lời của Bác lại thẳm sâu một tấm lòng riêng tây xót xa. Người gửi thư chia buồn: Ngài biết rằng tôi không có gia đình, cũng không có con cái. Nước Việt Nam là gia đình của tôi. Ắt thanh niên Việt Nam là con cháu của tôi. Mất một thanh niên thì hình như tôi đứt một đoạn ruột”. (Sđd, tập 5, tr 40) Bác Hồ là hiện thân của đạo lý uống nước nhớ nguồn, ăn quả nhớ người trồng cây. Người tri ân những người con ngã xuống vì đất nước: Máu đào của các liệt sĩ ấy đã làm cho lá cờ cách mệnh thêm đỏ chói. Sự hy sinh dũng mãnh của các liệt sĩ đã chuẩn bị cho đất nước ta nở hoa độc lập, kết quả tự do”. Người thay mặt dân chúng ta “đời đời ghi nhớ công ơn các liệt sĩ và chúng ta phải luôn luôn học tập tinh thần dũng mãnh của các liệt sĩ để vượt tất mọi khó khăn, gian khổ, hoàn tất sự nghiệp cách mệnh mà các liệt sĩ đã chuyển lại cho chúng ta. (Sđd, tập 10, tr 3) Học theo Bác, làm theo Bác là học và làm theo đạo lý dân tộc. Ngày nay, chúng ta phải biến điều ấy thành hành động: Chia sẻ, động viên bằng cả ý thức và vật chất đến với những người đã đóng góp sức lực, tuổi xanh, lý tưởng của họ vì sự phồn vinh và bình an cho giang san. NGUYỄN thư thái